Ay Battığında Kim Hâlâ Ayakta?

Hiç fark ettiniz mi, “kazanan” görünen insanlar nedense en huzursuz olanlar oluyor? Hani şu her toplantıdan zaferle çıkan, terfiyi kapan, masaların en başında oturan, telefonu durmadan titreyen kişiler… Bir bakarsınız, gece yarısı hâlâ ekranın başında, kim ne yazmış, kim ne demiş diye herkesi kontrol etme telaşı içinde. Zirveye çıkmışlar ama orada rahat bir nefes alamıyorlar. Sanki o makamı, o sayıları, o “üstünlüğü” bir an gevşetseler avuçlarından kayıp gidecekmiş gibi, sürekli bir tetikte bekleyiş. Sahi, madem kazandılar, neden bu kadar tedirginler?

Bu soru uzun zamandır bir köşede sessizce duruyordu içimde; ta ki seksen küsur yıl önce, dünyanın gerçekten de “ay batmış” gibi karanlığa gömüldüğü bir savaşın ortasında yazılmış incecik bir kitabı elime alana kadar. O kitap bana hiç beklemediğim bir ayna tuttu. Çünkü ilk bakışta sandığınız gibi yalnızca ezilenin, mağdurun hikâyesi değil; asıl korkunun ve asıl yalnızlığın nerede gizlendiğini, gücü elinde tutanın o görkemli zaferinin neden hiçbir zaman huzura dönüşmediğini fısıldıyor kulağınıza. Ve anlattığı şey, emin olun, ne 1942’de kaldı ne de o kuzeyli kıyı kasabasında.

Direnişsiz Düşen Kasaba ve Bizim Sessiz “Evet”lerimiz

Kuzeyde, adı bile verilmemiş küçük bir kıyı kasabası. Bir limanı var, limanın ardında büyük bir kömür madeni — yani stratejik bir yer. Ve bir sabah, neredeyse hiç direnişle karşılaşmadan, isimsiz bir ordu tarafından işgal ediliveriyor. Tek bir kurşunla, tek bir gösterişli kahramanlıkla değil; sessizce, neredeyse usulca el değiştiriyor kasaba. İşgalci komutan Albay Lanser, halkın kendi seçimiyle iş başına getirdiği, gerçekten sevdiği Belediye Başkanı Orden’in evine yerleşiyor. Karargâh, başkanın oturma odası oluyor. “Medeni işgal” cephesi, hukuk görünümü, böylece kuruluyor: bir hapishaneye değil, bir eve. Çünkü bu işgalin derdi kabalık değil, “uygarlık” görünümüdür.

Steinbeck’in burada yaptığı şey beni en çok çarpan tarafıydı. Çünkü o işgalci ordu dünyayı çok net bir yere ayırmış: bir tarafta tek bir lidere, tek bir doğruya korkudan ya da rahatlıktan boyun eğen “sürü insanı”; diğer tarafta kendi aklını, kendi vicdanını elinde tutan, kolayca yönlendirilemeyen “özgür insan.” İşgalci, sürü insanının dünyasından geliyor — bir düğmeye basıldığında hep birlikte aynı yöne dönen bir kalabalığın. Ve bu kalabalık, özgür bir halkı fethedebileceğini sanıyor.

Burada durup kendi hayatımıza bakalım, ne dersiniz. Bugün açık işgaller, karargâh kuran ordular çoğumuzun penceresinin dışında kaldı belki. Ama o “tek doğru”ya, o “herkes böyle diyor”a korkudan boyun eğme hâli hiç mi yabancımız? Sosyal medyada bir kalabalığın bir insanı linç ettiğini görüp “bu yanlış” demeye dilimiz varmadığında; bir kurumda “emir böyle” denildi diye vicdanımızın sustuğu o anlarda; herkesin koşturduğu yere biz de itirazsız koştuğumuzda, aslında küçücük bir kasaba teslim olmuyor mu içimizde? Kasabanın direnişsiz düşüşü beni utandırdı; çünkü biz de çoğu zaman en hafif bir rahatsızlık karşısında kapılarımızı sessizce aralayıveriyoruz.

Sinekler Sinek Kâğıdını Fethetti

Asıl mucize, işgalden sonra başlıyor. Kasaba teslim oldu — ama teslim olmadı. Madende çalıştırılan halk çalışır görünüyor, ama bir şeyler hep eksik, hep yavaş, hep aksak. Hiçbir afiş, hiçbir manifesto yok; sadece donuk bakışlar, gülümsemeyen yüzler, soğuk bir mesafe. İşgalci subaylar; sıcak evlerinden, ailelerinden, bir dost gözünün sıcaklığından koparılmış hâlde, düşman bir denizin ortasında bir adada gibiler. Ve yavaş yavaş çözülüyorlar. Genç subaylardan biri, kendi hâllerini acı bir alayla özetliyor: “Sinekler sinek kâğıdını fethetti.”

Bir düşünün bu cümleyi. Sinek, kâğıdın üstüne konar, onu “ele geçirdiğini” sanır, üzerine yayılır, sahiplenir. Oysa kâğıda yapışıp kalan, esir düşen, oradan bir daha kıpırdayamayan yine kendisidir. Fetheden, fethettiği şeye mahkûm olmuştur. İşte Steinbeck’in o ünlü fikri tam burada nefes alıyor: muharebeleri bazen sürü insanları kazanır, ama savaşları her zaman özgür insanlar kazanır. Çünkü bir orduyu bir şehre sokabilirsiniz, bir bayrağı göndere çekebilirsiniz, kanunları değiştirebilirsiniz — ama bir insanın içindeki “hayır”ı fethedemezsiniz.

Bir orduyu bir şehre sokabilirsiniz, bir bayrağı göndere çekebilirsiniz; ama bir insanın içindeki “hayır”ı asla fethedemezsiniz — onu zorla aldığınız şeyin yalnızca kabuğunu almış olursunuz.

Bu fikir bende çok tanıdık bir yere dokundu. Çünkü biz de kaç kez, birinin “evet”ini zorla almanın onu kazanmak olduğunu sandık? Bir tartışmayı sesimizi yükseltip kapattığımızda, bir ekibe korkuyla iş yaptırdığımızda — gerçekten kazanmış mı oluyoruz, yoksa sadece onun içindeki sessiz “hayır”ı derinleştirip biriktiriyor muyuz? Steinbeck gücün en büyük yanılsamasını gösteriyor: fethetmek ile kazanmak aynı şey değil. Gönülleri zorla alamazsınız; gönüller ancak verilir.

Zirvedeki Adamın Yalnızlığı

Bu kitabın en şaşırtıcı tarafı, işgalciyi bir karikatür, bir canavar olarak çizmemesi. Albay Lanser daha önce savaş görmüş, yorgun, yaşlı bir asker. “Barışı seven insan” diye bir şeyin zorla yönetilen bir halkın içinde var olamayacağını biliyor; özgürlüğü elinden alınmış bir halkın ortasında dost da bulamayacağını, gülümseme satın alamayacağını acı tecrübeyle öğrenmiş. O, tek bir lidere itaatin makinesi; ama makinenin dişlisi olmak, onu yalnızlıktan başka bir yere taşımıyor. Ardındaki emirler korku, önündeki halk korku, gecedeki her ses korku. Ne kadar güç, o kadar yalnızlık.

Sahi, bunu bugün görmüyor muyuz? Zirvedeki yönetici, kendini “evet” diyen seslerle çevreledikçe gerçekten kopar. Patronun etrafındaki herkes gülümser ama kimse doğruyu söylemez; liderin kapısı çalınır ama içeri hep aynı cilalı rapor girer. Steinbeck’in işgalci subayları da, kazandıklarını sandıkları her şeyle birlikte giderek daha da yalnızlaşıyor. Çünkü korkuyla kurulan hiçbir masa, gerçek bir dostluğa ev sahipliği yapamıyor.

Bir de şu var: “emir böyle” demenin hiçbir vicdani kalkan olmadığını, bu küçük kitap kadar net anlatan az şey okudum. İşgalci subaylar sürekli arkasına sığındıkları o cümleyi tekrarlıyor — yukarıdan öyle söylendi, ben sadece görevimi yapıyorum. Ama Steinbeck bize sessizce şunu fısıldıyor: kalabalığın, kurumun, sistemin arkasına saklanmak, kişinin omzundaki yükü hiç ama hiç hafifletmiyor. Vicdan devredilemez. Onu ne bir lidere, ne bir kuruma, ne de “herkes böyle yapıyor”a teslim edebilirsiniz.

Ay Battığında Hâlâ Yanan Bir Mum

Kitabın adı bile başlı başına bir şiir. “Ay Batarken” ifadesini Steinbeck, Shakespeare’in Macbeth’inden almış. Oyunda, gece yarısı Banquo oğluna “Gece nasıl ilerliyor evlat?” diye sorduğunda çocuk “Ay battı; saatin çaldığını duymadım” diye yanıtlıyor. Hemen ardından bir cinayetin, bir kötülüğün karanlığı çöküyor sahneye. Steinbeck bu imgeyi alıp, işgalin bir halkın üzerine çökerttiği o manevi karanlığa taşımış. Ay battı; en koyu saat. Ama unutmayın, ayın battığı her gecenin ardından mutlaka bir şafak söker.

Sona dair spoiler vermeyeceğim, söz; ama söyleyebilirim ki bu küçük kitap, insanı sarsan o son sayfalarını en gösterişsiz, en sessiz yere saklamış. Kasabanın direnişi tırmanıyor, bedeller ağırlaşıyor ve roman gücünü bağıran bir kahramanlıktan değil, ölüm karşısında şaşırtıcı bir dinginlikle duran bir adamdan alıyor. O adam, Başkan Orden, en karanlık anda gençliğinden, okul sıralarından hatırladığı çok eski bir metni yanındaki eski öğretmeniyle paylaşıyor: binlerce yıl önce, haksız bir suçla yargılanıp metanetle ölüme yürüyen bir başka onurlu insanın sözlerini. Korkmadığını değil; korkar ama artık kendi canını kurtarma derdinde olmadığını fısıldayan o adamın. Mekaniğini söylemeyeceğim; ama o sayfada öyle ince bir köprü kuruluyor ki, direnişin asla susmayacağını, ay batsa bile birinin elinde mutlaka bir mum kalacağını hissediyorsunuz. Steinbeck size “iyiler kazandı” demiyor. Daha sarsıcı bir şey söylüyor: özgür insan öldürülebilir, ama yenilemez. Çünkü onun “hayır”ı, öldükten sonra bile kasabanın sokaklarında dolaşmaya devam eder.

Bu kitabın bir ayrıntısı var ki, beni en çok o etkiledi: bu satırlar, işgal altındaki ülkelerde gizlice çevrilip elden ele dağıtılsın diye yazılmıştı. Yani bir umut taşıyıcısıydı. İnsanlar kendi karanlıklarında bu küçük kitabı saklayarak taşıdılar; çünkü içinde “uymak zorunda değilsin” diyen bir ses vardı. Savaştan sonra, işgale uğramış bir halkın kralı Steinbeck’e bir özgürlük nişanı verdi; yıllar sonra Nobel’i de aldı. Ama bence asıl ödül, o kitabın gizlice elden ele geçerken birilerine, mum ışığında, “demek ki yalnız değilim” dedirtmesiydi.

Bu akşam, o bitmek bilmeyen bildirim selinden, herkesi kontrol etme telaşından, “kazanmış” görünme yorgunluğundan bir an sıyrılıp bu incecik kitaba bir misafir olun derim. Pişman olmayacaksınız. Bittiğinde, “kazanmak” ile “gönül almak” arasındaki o uçurumu bir daha asla eskisi gibi göremeyeceksiniz. Çünkü ay her gece bir kez batar; mesele, o karanlıkta sizin elinizde hâlâ yanan bir mum olup olmadığı. Sahi, sizin hayatınızda akışa kapılmayı reddeden, kalabalığa rağmen “ben buna uymuyorum” diyebilen o sessiz “hayır” hâlâ canlı mı?